สำหรับนักบัญชีทั้งหลายในการบันทึกบัญชีอาจจะไม่ได้สนใจมากนักกว่าเป็นตัวการหรือตัวแทนคืออะไร แต่การจะทำงบได้นั้นทั้งนักบัญชีและผู้ตรวจสอบบัญชีจำเป็นต้องพิจารณาถึงตัวการและตัวแทนด้วย ในที่นี้เราจะมาอธิบายให้ฟังกันค่ะว่าตัวการและตัวแทนนั้นคืออะไร โดยการจะพิจารณาได้นั้นจำเป็นต้องใช้ดุลพินิจที่คำนึงถึงสภาพแวดล้อมและข้อเท็จจริง ดังนี้

กิจการดำเนินการในฐานะตัวการ (กิจการได้รับความเสี่ยง)

1. เป็นผู้รับผิดชอบหลักต่อการจัดหาสินค้าหรือบริการให้แก่ลูกค้า หรือจัดการให้เป็นไปตามคำสั่งซื้อ

2. รับความเสี่ยงเกี่ยวกับตัวสินค้า ทั้งก่อนและหลังคำสั่งซื้อ ระหว่างการขนส่งหรือการรับสินค้าคืน

3. มีอิสระในการกำหนดราคา

4. รับความเสี่ยงด้านสินเชื่อของลูกค้า

***ต้องแสดงรายได้ด้วยจำนวนเงินของสิ่งตอบแทนขั้นต้นที่คาดว่าจะได้รับ

กิจการดำเนินการในฐานะตัวแทน (กิจการไม่ได้รับความเสี่ยง)

1. ไม่ได้รับความเสี่ยงและผลตอบแทนที่มีนัยสำคัญจากการขายสินค้าหรือการให้บริการ

2. จำนวนรายได้ที่จะได้รับถูกกำหนดไว้ล่วงหน้าในรูปแบบค่าธรรมเนียมคงที่ต่อรายการ หรือเป็นอัตราร้อยละของจำนวนเงินที่เรียกเก็บจากลูกค้า

***ต้องแสดงรายได้ด้วยจำนวนเงินค่าธรรมเนียมหรือค่านายหน้าที่คาดว่าจะได้รับ (สิ่งตอบแทนสุทธิที่จะได้รับ)

ตัวอย่าง

1. ผู้ผลิตสินค้าเพื่อขายให้กับลูกค้าโดยการขายผ่านตัวกลาง

2. ตัวกลางมีหน้าที่รับสินค้าฝากขายจากผู้ผลิตและในกรณีที่ไม่สามารถขายให้กับลูกค้าได้ตัวกลางจะสามารถส่งคืนสินค้าดังกล่าวให้กลับผู้ผลิตได้

3. ผู้ผลิตจะเป็นคนกำหนดราคาสินค้าให้กับตัวกลาง

4. สินค้าที่ตัวกลางสามารถขายให้กับลูกค้าได้ตัวกลางจะหักค่าคอมมิชชั่นในอัตราคงที่และนำส่งเงินที่เหลือคืนให้กับผู้ผลิต

5. กรณีสินค้าที่ลูกค้าซื้อไปเกิดการชำรุดเสียหายลูกค้าต้องส่งคืนสินค้าไปยังผู้ผลิตโดยตรงเพื่อทำการซ่อมแซมหรือทำการเปลี่ยนแทน

จากตัวอย่างข้างต้นผู้ผลิตสินค้า = ตัวการ และส่วนตัวกลาง = ตัวแทน

ทั้งนี้จากดุลพินิจที่ต้องคำนึงถึงด้านบนนั้นเป็นเพียงข้อที่ไว้ใช้ในการอ้างอิงเท่านั้น ไม่ใช่ว่าเกิดเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งแล้วจะเป็นตัวการ หรือตัวแทนเลยให้พิจารณาน้ำหนักของเหตุการณ์นั้นๆด้วยว่าน้ำหนักไปทางไหนมากกว่ากันก็ให้ถือเป็นเรื่องนั้นค่ะ